پس در همین قدم میتوان شناخت که یک روشنفکر ایرانی وقتی در راه صحیح روشنفکری گام میزند که در «ولایت تابع» خویش همکلام امثال برتراند راسل و سارتر باشد. دوم اینکه و اما اگر روشنفکر محصول اختصاصی جامعهایست که در آن بسر میبرد و از آن برخاسته است – پس برای تعیین حدود مشخصات روشنفکر خودی – و درینجا ایرانی یا فارسی زبان – نخست باید به تعیین حدود مشخصات اجتماعی ایران پرداخت. پس از اشاره به این دو نکتهٔ اصلی که زمینهٔ بحث است اکنون بپردازم به ارزیابی طبقاتی اجتماع ایران و توضیح موقعیت و ترکیب طبقهٔ حاکم آن.

بازی فکری وارث
برای رسیدن به چنین سؤالی نخست باید به یکی دو نکتهٔ زمینهای اشاره کرد. درین ارزیابی طبقاتی که تخصص صاحب این قلم نیست ناچار نظری میاندازم به دو متن که یکی از طرف «جامعهٔ سوسیالیستهای نهضت ملی ایران» در سال ۱۳۳۹ منتشر شد و دیگری از طرف «جامعهٔ سوسیالیستهای ایرانی در اروپا» در سال ۱۳۴۱. اول تیم کشی کنید (دو تیم چند نفره یا چند تیم دونفره). چرا که اول باید دید روشنفکر ایرانی در متن چه بده بستانی، یا چه مبارزهای، یا در چگونه آبی شنا میکند یا باید شنا کند. اول اینکه روشنفکر با حد و تعریفی که در فصل پیش گذشت یک محصول اختصاصی دنیای غرب است که در حدود دویست سال پیش براساس انقلاب (بورژوازی) شهر نشینان و علوم پیشرفته و صنعت بازار یاب، به مرحلهٔ استعماری رسیده بود و به قیمت غارت مستعمرات قدرت این را یافته بود که خوراک کارخانهها و موزهها و آزمایشگاههای خود را فراهم کند.

بازی فکری د در فصل پیش مفهوم روشنفکری غربی را – از زبان خود غربیها و تا آنجا که اسنادی در دسترس صاحب این قلم بود وا رسیدیم. این که سوالهای او چقدر حساب شدهاند و چقدر میتوانند به او در پیدا کردن کلمهی روی کارت کمک کنند، تعیین میکنند که برنده این میدان خواهد بود یا بازنده! برای خرید بازی فکری چقدر هزینه کنیم؟ 7. وقتی برای برنده شدن میجنگید به این معناست که باید یک اسلحهی قابل بازی فکری هیپو مدل 98936 اتکا داشته باشید. و این رقابت، ناچار صنایع دستی محلی و کارخانههای تازه پا و سرمایهداری کوچک ملی را مضمحل میکند و کارگران را بیکار و بازرگانان را مجبور به پیوستن به «تراست»های بزرگ (که در امر نوشابهها و مطبوعات و روغن نباتی و ماشین سوار کردن «مونتاژ» عملی شده) که خود یاور اصلی استعمارند.

و به هر صورت به علت اینکه تعاونهای روستایی هنوز نتوانستهاند جانشین حمایتها و سرمایهگذاریهای مالک قدیمی در امر کشت و زرع و تهیهٔ بذر و آب بشوند (و این نتوانستن خود بدو علت: یکی روحیهٔ انفرادی کشاورز ایرانی و بدبینی نسبت به دیگری – و دوم کاغذ بازی و فساد اداری شهر که حاکم بر امر تعاون روستایی فعلی است) و نیز به علت اینکه همین تقسیم املاک فعلی همگانی نیست (که مثلاً یک قلم به گرگان و خوزستان پا نگذاشته) و نیز بدلایل دیگر که جای آنها اینجا نیست دهقانان روز بروز بیشتر از زمین کنده میشوند و به شهرهاهجوم میآورند و در آنها میپیوندند به صف شهرنشینهای خردهپا که نه کاری برایشان آماده است و نه صنعتی ایشان را به مزدوری خواهد گرفت.